Alfabet litewski

Alfabet litewski (lt. Abėcėlė)

Teraźniejszy alfabet języka litewskiego formował się kilka stuleci pod wpływem alfabetu łacińskiego.

Pierwszy litewski alfabet przedstawił Martynas Mažvydas, który był najbardziej produktywnym pisarzem litewskim XVI wieku. W 1547 r. w Królewcu Martynas Mažvydas (ok. 1520–1563) wydał pierwszą drukowaną książkę po litewsku – Katechizm (lt. „Katekizmuso prasti žodžiai, mokslas ir skaitymo rašto giesmės, dėl krikščionystės bei dėl bernelių jaunų naujai suguldytos. Karaliaučiuj VIII dieną mėnesies sausio metų užgimimo Dievo MDXLVII“). Był to tzw. alfabet gotycki (oparty na alfabecie łacińskim, o łamanych konturach). Składał się wtedy z 23 liter.

Alfabet zmieniał się do początku XX wieku. Od końca XVIII wieku w większości druków litewskich (z wyjątkiem druków Małej Litwy – Litwa Pruska, dzisiejszy Obwód kaliningradzki) pisano łacińskimi zaokrąglonymi literami, tzw. antiqua.

W czasach nie mającego precedensu na świecie zjawiska, jakim był zakaz druku czcionką łacińską (obowiązywał w latach 1864-1904) władze carskie próbowały wprowadzić na Litwie „grażdankę” – zmodyfikowany alfabet rosyjski.

W historii litewskiego alfabetu zmieniał się sposób zapisywania tych dźwięków (np. č, š, ė, ū), jakie nie istniały w archaicznym języku łacińskim. W starych pismach ten sam dźwięk był zapisywany różnymi literami, np. j pisano jako i, j, y, g, ij, ih, jh, gh.

Litewskie litery č, š (cz, sz) w takiej formie pojawiły się pod wpływem języka czeskiego, wcześniej pisano je inaczej. Taka pisownia rozpowszechniła się pod koniec XIX wieku, więc są to „nowe” litery.

W starych drukach v zazwyczaj była wariantem litery u. W połowie XIX wieku zamiast w używano litery v. Litera ł, którą spotykamy już w dziełach M. Mažvydasa, z pism Wielkiego Księstwa Litewskiego zniknęła dopiero pod koniec XIX wieku.

Litery ą, ę są „w obiegu” od czasów M. Mažvydasa (XVI wiek). Analogicznie zaczęto używać liter į, ų. W Małej Litwie gramatyka Daniela Kleina (pierwszą gramatykę języka litewskiego „Grammatica Litvanica” w języku łacińskim wydał on w roku 1653) utwierdziła pisownię liter į, ų, na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego zaczęto ich używać tylko od drugiej połowy XIX wieku.

Literę ė pierwszy raz spotykamy w dziełach Daniela Kleina, z czasem zastąpiono ją literą ē. Tak było w Małej Litwie, natomiast na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego ė pojawia się dopiero pod koniec XIX wieku.

Ze wszystkich dźwięków litewskich najpóźniej zaistniał ū (długie u), bo dopiero w XX wieku, choć spotykamy tę literę już w starodrukach.

Obecny alfabet litewski w swojej gramatyce przedstawił językoznawca Jonas Jablonskis w 1901 roku. Niektóre litery musiały „obronić” swoje pozycje po wydaniu jego gramatyki, np. y oraz ū.

Źródło:
Lietuvių kalbos enciklopedija, wyd. Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1999 r.

 

Zostaw komentarz